مهندسی کشاورزی منابع طبیعی و گیاهپزشکی

معرفی گیاه کنجد(Sesamum Indicum L)

کنجد یکی از گیاهان باستانی روغنی می باشد که وجود آن برای اولین بار در آشور و بابل حدود 4 هزار سال پیش ثبت شده است این گیاه از هلال حاصلخیز خاور نزدیک باستانی گسترش یافته و بیش از 5 میلیون ایکر گسترش یافته است.

بیشترین محل تولید در حال حاضر هند بوده اما گیاه همچنین در چین،کره،روسیه، ترکیه، مکزیکو، جنوب آمریکا و چندین کشور در آفریقا کشت می شود.کشت اقتصادی گیاه در آمریکا در سال 1950 گزارش شده است.بذور کنجد به طور غیر معمول دارای روغن زیادی هستند.در حدود 50% وزن دانه در مقایسه با سویا که فقط 20 % وزن دانه اش روغن است.کنجد گیاهی با ارزش غذایی بالا می باشد که هم برای استفاده از تمام دانه در نانوایی و هم برای استفاده از استخراج روغن که از دانه برداشت میشود.کنجد یک گیاه برگ پهن بوده که در حدود 5 تا 6 پا رشد میکند،با ارتفاعی که بستگی به واریته و شرایط رشد آن دارد.گلها زنگوله ای شکل و بزرگ بوده و سفید رنگ می باشند که هر کدام در حدود یک اینچ درازا دارند و از گوشه برگ بر روی ساقه های پایین تر  ظاهر میشوند.سپس به تدریج بر روی ساقه های پایین تر در دوره ای یک هفته ای و در طی زمانی که ساقه ها طویل میشوند، ظاهر میشوند.بسته به نوع واریته ها از 1 تا 3 کپسول بذر در هر گوشه برگ نمو پیدا میکند.کپسول ها 1 تا 2/1 اینچ طول دارند به همراه 8 ردیف بذر در هر کپسول.برخی واریته ها منشعب و برخی دیگر غیر منشعب هستند.بذور رنگی،سبک و کوچک و تخت به همراه یک نقطه در هر انتها می باشند.

نحوه رشد کنجد:

کنجد در خاک های حاصلخیز و زهکشی شده بهتر رشد می کند مثل خاک لومی و خاک هایی که به قدر کافی رطوبت در طی دوران استقرار گیاهچه فراهم باشد.

کنجد به طور رضایت بخشی در خاک های لومی سیلتی رسی رشد کرده اما خاک های سخت و خشک در استقرار کنجد ایجاد مشکل میکنند در زمانی که میزان رس بالاتر باشد.

کنجد به خاک های فقیر زهکشی شده آداپته نیست و شرایط آب ماندگی را تحمل نمیکند.خاک های نزدیک به خنثی(7=PH) توصیه میشود.

کنجد برای گیاهان تابستانه یکساله در تناوب گیاهان زراعی مناسب است اما ممکن است به علفکش های بادوام در خاک حساس باشد.کنجد میتواند باعث فراهمی بهبود خاک زمین زراعی یا ساختار خاک شود که منجر به گسترش ریشه خواهد شد.

گیاه Sesamum indicum که تحت عنوان کنجد شناخته می شود یکی از مهمترین و قدیمی ترین گیاهان روغنی می باشد.دانه کنجد یک منبع سرشار از روغن خوراکی است.میزان روغن آن بین 46 تا 52 درصد متغیر است.

روغن کنجد برای چرب کردن بدن و برای مصارف درمانی کاربرد دارد.کنجد یک منبع خوب برای ویتامین (اسید پنتوتنیک و ویتامین E) و مواد معدنی مانند کلسیم(g100/mg  1450) و فسفر

(g100/mg 570) و کیک دانه آن یک منبع غذایی مهم برای دام ها می باشد.

کاشت کنجد:

کشت کنجد حساس ترین مرحله در مدیریت آن می باشد.استقرار موفقیت آمیز کنجد نیازمند تهیه بستر با دقت و توجه زیاد به رطوبت خاک می باشد.

کنجد در خاک هایی که حتی مقدار کمی سله دارند جوانه نمی زند.و نیازمند گرمای مساعد خاک در درجه حرارت 70 درجه فارنهایت(1/21 درجه سانتی گراد) یا بیشتر می باشد.

آبیاری گیاه پس از کاشت غالبا موقیت آمیز نیست زیرا گیاهچه ضعیف کنجد حتی در خاک هایی که سله نازک دارند شکسته می شوند.بهتر است که کنجد در خاک های مرطوب کشت شود.

همچنین کنجد باید در خاک های سطحی کاشته شود،ترجیحا عمق 2/1 که به سختی در رطوبت نفوذ کند.

زمان کاشت توصیه شده در ایالت میزوری 1 ژوئن میباشد.دمای خاک زودتر از این زمان ممکن است خیلی سرد باشد  و در کشت کنجد بعد از 15 ژوئن ممکن است گیاه قبل از یخبندان به طور کامل نرسیده باشد.با کشت در حدود ژوئن زمان هنوز برای کشت مجدد در صورت نیاز فراهم است.

زمان کاشت میتواند تاثیر زیادی روی اندازه نهایی گیاه و عملکرد آن داشته باشد.اواخرآوریل و اوایل می زمان مناسب کاشت در شمال همشایر می باشد.به هر حال همانطور که در بعد گفته خواهد شد دمای خاک باید به قدر کافی بالا باشد تا بذور جوانه بزنند.کاشت در آوریل همراه با ریسک می باشد چون دمای خاک ممکن است خیلی پایین باشد و کشاورزی که می توانسته در مارس عملکرد خوبی داشته باشد،عملکرد خیلی پایینی داشته باشد.داده ها نشان میدهد که در کشت با تاخیر عملکرد کاهش می یابد.

مراحل رشد و نمو کنجد به شرح زیر می باشد:

دوره رویشی:

دوره رویشی به چار مرحله تقسیم میشود:جوانه زنی،ظهور گیاهچه،جوانی،قبل از زایشی

مرحله جوانه زنی:

از زمان جذب آب توسط بذر تا زمانی که بیشتر گیاهچه ها از خاک سبز شوند.در آمریکا بیشتر کنجدها در درون رطوبت کشت میشوند اما موارد کمی وجود دارد که بذر در خاک خشک کاشته شود و سپس آبیاری شود.جوانه زنی یکی از مراحل مهم گیاه می باشد چون اگر استقرار ضعیفی صورت گیرد هیچ عملیات متوالی کشاورز یا شرایط آب و هوایی نمیتواند عملکرد بالایی تولید کند.

دمای آستانه برای کنجد 61 درجه فارنهایت می باشد.در سال های اولیه تولید اقتصادی در آمریکا دمای توصیه شده حداقل برای کاشت کنجد 75 درجه فارنهایت(23 درجه سانتی گراد) میگفتند.

Weiss اظهار داشت که اگر درجه حرارت برای هر زمانی پایین تر از 68 درجه فارنهایت (20 درجه سانتی گراد) بیاید جوانه زنی ممکن است محدود شود یا با تاخیر انجام شود.

در کشت صد ها هزار ایکر از کنجد از سال 1980 دمای حداقل توصیه شده 70 درجه فارنهایت(21 درجه سانتی گراد) بود.این به معنی آن نیست که کنجد در دماهای پایین تر جوانه نمیزند.

دما های بالاتر سرعت جوانه زنی را افزایش داده و احتمال به دست آمدن استقرار بیشتر را افزایش میدهند.

دمای بین 81 ـ 77 درجه فارنهایت (27 ـ 25 درجه سانتی گراد) جوانه زنی،رشد نخستین و شکل گیری گل را سریعتر پیش می برند.

نویسنده پی برد که در دمای خاک در حدود 77 درجه فارنهایت(25 درجه سانتی گراد) بذر رطوبت کافی جذب کرده که در طی آن ظرف 24 ساعت نرم شده و بذر میتواند از پوشش خود خارج شده و در بالای بذر متورم شود.

بین 24 تا 48 ساعت ریشه چه ظهور پیدا میکند و بعد از 12 ساعت از ظهور ریشه به طرف پایین کشیده شده و به دنبال رطوبت میرود.

با بالا رفتن دمای خاک به 84 درجه فارنهایت (8/28 درجه سانتی گراد)، ریشه چه میتواند در حدود 3 اینچ شود و ظرف 24 ساعت به طرف پایین برود.

نکات کلیدی برای کشاورز در طول مرحله جوانه زنی:

دمای خاک نیاز است تا در زمان کاشت 70 درجه فارنهایت(21 درجه سانتی گراد) شود

زمان مرحله جوانه زنی از کاشت 3 تا 5 روز می باشد.

مرحله جوانی:

تعریف:از برگ سوم حقیقی تا زمانی که اولین جوانه گل قابل مشاهده باشد.شاخه هایی که در حال رشد هستند اگر جدا باشند می توانند جوانه را زودتر نشان دهند.اما این مرحله وقتی پایان می پذیرد که جوانه ها بدون اینکه گیاه لمس شود قابل مشاهده باشند.

زمان از کاشت: 26 تا 37 روز

طول دوره: 5/1 هفته

مرحله جوانی کوتاه بوده و میتواند با مرحله گیاهچه ترکیب شود.

فاکتور هایی که این دوره را کوتاه میکنند:

ü  خشکی: مثال های زیادی وجود دارد که در غرقاب یا آبیاری فارویی وقتی که آب آبیاری به انتهای مزرعه نمیرسد،قسمت های خشک انتهایی مزرعه شروع به تولید جوانه زود تر از قسمت هایی از مزرعه که آبیاری شده اند می کنند 

فاکتورهایی که مرحله را طولانی تر می کنند:

۱- آبیاری یا باران که میتواند باعث عدم جذب اکسیژن در ریشه شود.کنجد بهتر است تا زمان بعد از این مرحله آبیاری نشود.

۲-  شب هایی با دمای خنک

۳- حاصلخیزی کم خاک

مرحله قبل از زایشی:

تعریف:از اولین جوانه گلدار تا 50 % گل های گیاهان باز شوند.

زمان از کاشت:در حدود 38 یا 44 روز

طول دوره:در حدود 1 هفته

فاکتور هایی که طول این دوره را کاهش می دهند:

۱-  فاکتور هایی که طول دوره را کاهش دهند شناخته نشده اند.

فاکتور هایی که آغاز این مرحله را سهل می کنند:

۱- بخش خشک مزرعه که اول تولید جوانه می کند.

۲-  GDD بالا آغاز اولین جوانه را آسان میکند

فاکتور هایی که آغاز این مرحله را با تاخیر مواجه می کنند:

۱- حاصلخیزی و رطوبت بالا

۲- تگرگ میتواند به گیاهان خسارت زده و باعث تاخیر در آغاز جوانه شود.

۳ - شب های با درجه حرارت خنک

فاز زایشی:

فاز زایشی به سه مرحله تقسیم میشود:اوایل شکوفه دهی،اواسط شکوفه دهی و اواخر شکوفه دهی

فاز اوایل شکوفه دهی:

تعریف: از 50% گلدهی تا کپسول ها در 5 جفت گره شکل بگیرند.

زمان از کاشت:در حدود 45 تا 52 روز

طول دوره:در حدود 1 هفته

فاکتوری شناسایی نشده است که طول این دوره را کاهش دهد.

فاز اواسط شکوفه دهی:

تعریف: از زمانی که 5 جفت گره کپسول ها شکل گرفته تا زمانی که شاخه های فرعی و گیاهان کوچک(گیاهان کوتاه قامت که در زیر کانوپی گیاهان بلند هستند)گلدهیشان متوقف شود.

زمان از کاشت: در حدود 53 تا 81 روز

طول دوره: در حدود 4 هفته

این مرحله بیشترین تولید را دارد زیرا هر دو ساقه اصلی و شاخه های فرعی به گل/کپسول می روند.

فاکتورهایی که طول دوره را کوتاه یا بلند می کنند:

  این مرحله به طور کلی به در  دسترس بودن رطوبت و حاصلخیزی بستگی دارد و زیادی میزان آنها طول دوره گلدهی را زیاد تر میکند.

فاز اواخر شکوفه دهی:

تعریف: از شاخه های فرعی یا گیاه کوچک فاقد گل  تا 90% گیاهان گل هایشان بسته باشد.

زمان از کاشت:در حدود 82 تا 90 روز

طول دوره : کمی بیشتر از یک هفته

فاکتور هایی که طول دوره را کوتاه میکند:

 دوره های خیلی گرم به همراه رطوبت کم

 فاکتور هایی که طول دوره را طولانی می کنند:

  آب و هوای خنک با رطوبت بالا به همراه بارندگی

این مرحله مهم است چون زمان آخرین آبیاری را مشخص میکند

 

 

 

مرحله رسیدگی:

مرحله رسیدگی به مراحل دیگر تقسیم نمی شود.از نظر اصول فنی مرحله رسیدگی در فاز زایشی شروع میشود.

تعریف:از 90% انتهای گلدهی تا رسیدگی فیزیولوژیکی.رسیدگی فیزیولوژیکی(PM) زمانی است که 4/3 کپسول ها روی ساقه اصلی دارای بذر با رنگ نهایی و نوک سیاه باشند.در بسیاری از لاین ها دانه همچنین یک خط سیاه در یک طرف خود دارد.

زمان از کاشت:در حدود 91 تا 106 روز

طول دوره: کمی بیشتر از دو هفته

فاکتورهای کوتاه کننده طول دوره:

۱-  رطوبت کم یا حاصلخیزی کم

۲-  درجه حرارت بالا

فاکتورهای  طولانی کننده دوره:

۱- رطوبت یا حاصلخیزی زیاد

۲-  درجه حرارت پایین

مرحله خشک شوندگی:

این مرحله به سه مرحله تقسیم میگردد:

رسیدگی کامل،خشک شدن ابتدیی و خشک شدن انتهایی

رسیدگی کامل:

تعریف:از رسیدگی فیزیولوژیکی تا 90 % همه گیاهان بذور رسیده داشته باشند.

زمان از کاشت:حدود 107 تا 112 روز

 طول دوره : حدود 1 هفته

 فاکتورهایی که طول دوره را کوتاه می کنند:

   داده های کافی وجود ندارد که آیا رطوبت کم یا حاصلخیزی کم دوره را کوتاه میکند یا خیر.

 فاکتور های طولانی کننده دوره:

   درجه حرارت کم

 دوره خشک شوندگی ابتدایی:

تعریف:از رسیدگی همه بذور تا 10 % گیاهان یک کپسول خشک داشته باشند.

 

گیاهانی که استفاده شدند گیاهان سبزی بودند که به طور طبیعی خشک شده بودند به استثنای گیاهانی که در اثر بیماری مرده بودند.در مناطق باد خیز گیاهان ممکن است بر خلاف جهت هم به یکدیگر ساییده شوند و کپسول ها شکسته شوند،این کپسول ها شروع به خشک شدن میکنند اما به عنوان کپسول خشک محسوب نمی شوند.

زمان از کاشت : 113 تا 126 روز

طول دوره : در حدود 2 هفته 

فاکتور های کوتاه کننده طول دوره:

  رطوبت و حاصلخیزی کم،GDD  بالا،رطوبت کم، نور خورشید،باد های ثابت،یخبندان و شبنم

فاکتورهای طویل کننده دوره:

  معکوس عوامل بالا(رطوبت و حاصلخیزی بالا،GDD  پایین،رطوبت زیاد،روز های ابری،مه

نخستین کپسول خشک راهنمای کشاورز برای آماده کردن کمباین خواهد بود.

مرحله خشک شوندگی انتهایی:

تعریف:از خشک شدن اولین کپسول تا خشک شدن کافی برای کمباین تا 6 % یا کمتر رطوبت دانه.

زمان از کاشت: 127 تا 146 روز

طول دوره: در حدود 3 هفته

فاکتورهای کوتاه کننده دوره:

  رطوبت و حاصلخیزی کم،GDD  بالا ، رطوبت کم، نور خورشید ، باد ثابت و یخبندان

فاکتور های طویل کننده دوره:

حاصلخیزی بالا و رطوبت بالا،GDD  پایین ، رطوبت بالا،روزهای ابری،مه،شبنم و کاشت دیر هنگام.

درجه حرارت:

از فاکتور های مورد نیاز کنجد درجه حرارت می باشد.

150 روز بدون شبنم و یخبندان برای کنجد لازم است.کارهای درون گلخانه در دمای بهینه صورت گرفته اما شرایط مناسب برای اثرات متقابل بین درجه حرارت ، نورخورشید و باد مثل شرایط مزرعه فراهم نیست.

بسیاری از نشریات دمای بالای 104 درجه فارنهایت(40 درجه فارنهایت) بر حاصلخیزی و استقرار بذر تاثیر می گذارد.بنابراین کنجد نباید در مناطق گرم رشد کند.به هر حال گیاهان خوب در آریزونا در جایی بودند که دمای روزانه در طول دوره زایشی به ندرت زیر 104 درجه فارنهایت(40 درجه سانتی گراد) رسید و اغلب 120 درجه فارنهایت(48 درجه سانتی گراد) بود.

حاصلخیزی:

مانند بیشتر گیاهان تناوبی نیاز کنجد کم می باشد..نیتروژن باید در حدود 50 تا 80 کیلو در هر ایکر

(40 تا 60 کیلوگرم در هر هکتار) و کمتر از آن در شرایطی که کنجد به دنبال سویا یا دیگر لگوم ها در تناوب قرار میگیرد.

نیاز نیتروژن کنجد میتواند به وسیله منابع آلی مثل گیاهان پوششی لگومینوزه یا کودهای حیوانی تامین شود.نیاز گیاه به فسفر و پتاسیم دقیقا شناخته نشده است اما باید با سویا یا سورگوم مقایسه شود.اگر خاک اسیدی باشد PH   باید بوسیله آهک افزایش داده شود.

مدیریت آفات :

هیچ علف کشی در حال حاضر در کنجد استفاده نمیشود اگر چه امکان دارد علف کش های موقتی در جاهایی که ثبت موقت میشوند،استفاده شوند.کنترل علف های هرز معمولا از راه قدیمی معمول بدست می آید که در طی آن خاکورزی قبل از کشت و استفاده از زراعت یک ردیفه یا استفاده از دو ردیف بعد از اینکه گیاه استقرار یافت می باشد.مراقبت هایی باید با حفظ رطوبت خاک در عملیات خاکورزی قبل از کاشت صورت گیرد.

 

حشرات:

کنجد در مکان های مختلفی در ایالت میزوری در طی 5 فصل کاشته شده است که در طی آن خسارت حشرات به برگ یا کپسول مشاهده نگردید.در دیگر محل ها به هر حال کنجد مورد حمله برخی حشرات قرار میگیرد.حشرات میتوانند به عنوان حامل بیماری برای کنجد ایجاد مشکل کنند.

پشه ها یا مگس های سفید میتوانند باعث ورود ویروس در پلات های کشت شده کنجد شوند.

آفت کشهایی برای کنجد موجود است  اما باید بعد از مشاهده به کار روند.به عبارت دیگر شاید اسپری آفت کش از نظر اقتصادی سودمند نباشد.

بیماری هایی در کنجد از دیگر نقاط جهان مشاهده شده است اما در ایالت میزوری گزارش نشده است.محتملا شمار زیادی از پاتوژن های خطرناک در خاک که میتوانند حمله کنند و گیاهچه را از بین ببرند در شرایط خنک و مرطوب بدون داشتن نشانه میتوانند ایجاد خسارت کنند.استفاده از دو یا سه سال تناوب گیاهان زراعی با کنجد میتواند به جلوگیری از مشکلات بیماریها که در نهایت میتوانند گسترش یابند کمک کند.

 

برداشت و ذخیره:

خشک شدن به طرف پایین کنجد قبل از برداشت به نظر میرسد ارتباط کمی با گیاهانی مثل سویا داشته باشد.در هنگام کاشت در اوایل ژوئن کنجد به طور نرمال برگ های خود را می اندازد و در اوایل اکتبر خشک میشود.اما مدت زمانی برای ظاهر شدن در شاخه و بذر های کپسول های بالایی طول میکشد.

برداشت باید در صورت امکان قبل از یخبندان انجام شود زیرا یخبندان میتواند به ظهور بذر (این امر برای استفاده از قند دانه اهمیت دارد) و برخی اوقات کیفیت دانه خسارت بزند.

کنجد میتواند با کمباینی که برای همه گیاهان ردیفی مثل سویا ردیفی استفاده میشود برداشت شود.سرعت هوا و سرعت سیلندر باید کاهش یابد.زمانی که اندازه بذر کوچک است سوراخ های درون کمباین یا کامیون ممکن است نیاز شود بوسیله نوارهایی مهر و موم شوند.

زمانی که کنجد یک بذر کوچک مسطح است مشکل است که هوا از بین آن وقتی به طور زیادی در انبار ذخیره شده عبور کند. بنابراین توصیه مشود که بذر ها تا آنجا که ممکن است زمانی که خشک هستند برداشت شوند و در رطوبت 6 % یا پایین تر ذخیره شوند.اگر بذور خیلی مرطوب باشند به سرعت گرما بالا رفته و فاسد می شوند.

بذور تازه برداشت شده دارای بیشتر از 6 % رطوبت را برای جلوگیری از ضایعات نباید به مدت طولانی در کامیون انباشت.

+ نوشته شده در  چهارشنبه بیست و یکم مرداد 1388ساعت 0:23 قبل از ظهر  توسط فاطمه  |